Hayme Ana, Ertuğrul Gazi’nin annesi, Osman Gazi’nin ninesi olarak bilinir. Kayı Boyu’nun Anadolu’ya geçiş sürecinde obanın yönetiminde aktif rol aldığı anlatılır; “Devlet Ana” lakabının da buradan geldiği düşünülür. Ankara’nın batısındaki Haymana ilçesinin adını ondan aldığı da söylenir, ancak bu bilgi kesin olarak belgelenmiş değildir.
Vefatından sonra Domaniç’e bağlı Çarşamba Köyü’ne defnedilmiştir. Uzun süre mezarının üzerinde herhangi bir yapı bulunmaz. 1886 yılında II. Abdülhamit’in emriyle önce kabir tespit edilir, ardından bugün görülen türbe inşa edilir. Bu adım sadece bir anma amacı taşımaz; aynı zamanda Osmanlı’nın kuruluş hafızasını canlı tutma çabasının da bir parçası olarak değerlendirilir.
Kesme taş, tek kubbe, bir sanduka
Türbe kare planlıdır, kesme taştan yapılmıştır ve tek kubbeyle örtülüdür. Osmanlı türbe mimarisinin sade örneklerinden biridir. Giriş kapısının üzerindeki kitabede hem inşa tarihi hem de II. Abdülhamit’in ismi yer alır.
İçeride tek bir sanduka bulunur; dikkat çeken bir süsleme ya da uzun yazıtlar yoktur. Bu yüzden yapının hikâyesini bilmeden içeri girildiğinde, mekân ilk anda oldukça yalın ve hatta biraz boş hissedilebilir.
Bahçe düzenli ve bakımlıdır. Girişte Hayme Ana Çeşmesi, avluda küçük bir süs havuzu ve düzenlenmiş yeşil alanlar ziyaretçiyi karşılar. Türbenin hemen yanında küçük bir etnografya müzesi yer alır; burada yöreye ait çeşitli objeler sergilenir. Türbenin bakımı ise yaklaşık 130 yıldır Sönmez ailesi tarafından, kuşaktan kuşağa aktarılan bir sorumluluk olarak sürdürülmektedir.
Köy içinde, sessiz bir yerde duruyor
Çarşamba Köyü’ne ulaşmak için İnegöl–Tavşanlı karayolundan ayrılmak gerekir. Yol boyunca tarım arazileri ve seyrek yerleşimler dikkat çeker. Türbe, büyük ve kalabalık bir ziyaret noktası değildir; buraya gelenler genellikle özellikle görmek için gelir.
Türbenin hemen karşısında küçük bir kafe bulunur, kısa bir mola için yeterlidir. Bunun dışında, köyün üst tarafında Domaniç Dağı’na doğru çıkan bir yol vardır. Bu noktadan ovayı tepeden izlemek mümkündür ve ziyaretin ardından farklı bir atmosfer sunar.
Her yıl eylül ayının ilk pazar günü köyde “Hayme Ana’yı Anma ve Göç Şenlikleri” düzenlenir. Halk oyunları ve törenlerle geçen bu gün, köyün yıl içindeki sakin hâline kıyasla oldukça hareketli bir ortam yaratır. Ziyaret bu tarihe denk getirilirse, deneyim daha farklı bir boyut kazanır.
Gitmeden önce bunları bil
Türbe, Kütahya’nın Domaniç ilçesine bağlı Çarşamba Köyü’nde yer alır. Kütahya merkezden yaklaşık 84 kilometre uzaklıktadır. Köye toplu taşıma oldukça sınırlı olduğu için özel araçla ulaşım daha uygundur. Navigasyona “Hayme Ana Türbesi” yazıldığında kolayca bulunabilir.
Giriş ücretsizdir. Ziyaret saatleri genellikle gün doğumu ile gün batımı arasındadır; yine de gitmeden önce Domaniç Belediyesi’nden bilgi almak faydalı olabilir. Domaniç’te konaklama seçenekleri sınırlıdır; gece konaklaması için Kütahya merkez daha uygun bir alternatif sunar.